Tijdens het debat over de regeringsverklaring werd één ding duidelijk: de Eerste Kamer laat nadrukkelijk van zich horen. Maar roept dat niet meteen de vraag op of zij daarmee haar rol te buiten gaat?

De Eerste Kamer is grondwettelijk bedoeld als toetsingskamer: een orgaan dat nieuwe wetgeving beoordeelt op uitvoerbaarheid, handhaafbaarheid en juridische logica. Geen politieke tegenhanger van de Tweede Kamer, maar een inhoudelijke waakhond die bewaakt dat wetten ook in de praktijk werken.

Dat de Eerste Kamer wetten kan verwerpen, is grondwettelijk verankerd en juridisch onomstreden. Wat wél ter discussie staat, is de vraag wanneer zij dat recht mag inzetten. Senators worden immers niet rechtstreeks gekozen door het volk, maar indirect via de Provinciale Staten. Dat geeft hun een smaller democratisch mandaat en daarmee een grotere verantwoordelijkheid om terughoudend te blijven.

Dinsdag werd pijnlijk duidelijk hoe ver de Eerste Kamer van die rol kan afdwalen. De voorgenomen verhoging van de AOW-leeftijd werd door de Senaat getorpedeerd. Niet omdat de maatregel onuitvoerbaar of juridisch ondeugdelijk was, maar simpelweg omdat de oppositie toevallig een meerderheid heeft en politiek niet achter de plannen staat.

Laat ik helder zijn: ik ben zelf ook tegen verhoging van de AOW-leeftijd. Mensen die hun hele leven zwaar lichamelijk werk hebben verricht, verdienen het om op een fatsoenlijke leeftijd te kunnen stoppen. Maar dat is hier niet het punt. Als wij accepteren dat een niet-rechtstreeks gekozen kamer democratisch gelegitimeerd beleid van de Tweede Kamer op puur politieke gronden blokkeert, ook al zijn we het met die blokkade eens, dan openen we een deur die we later misschien niet meer kunnen sluiten. Vandaag komt het ons goed uit. Morgen kan het ons schaden.

De oppositiemeerderheid in de Eerste Kamer weerspiegelt bovendien andere politieke verhoudingen dan in de Tweede Kamer, waar de kiezer via directe verkiezingen zijn oordeel heeft gegeven. De Eerste Kamer schuift dat oordeel terzijde. Dat kan juridisch misschien door de beugel, moreel gezien deugt het niet.

En het blijft niet bij de AOW. De komende weken staan de asielwetten op de agenda. Het gevaar is reëel dat ook daar politieke deals worden gesloten, wetten tegen elkaar worden uitgeruild en stemgedrag wordt bepaald door onderhandelingen achter gesloten deuren, terwijl de Tweede Kamer daarover al een democratisch besluit heeft genomen. Dat is geen inhoudelijke toetsing meer. Dat is politiek bedrijven via de achterdeur, en dat ondermijnt de geloofwaardigheid van ons gehele wetgevingsproces.

De vraag is daarom niet langer óf de Eerste Kamer haar rol te buiten gaat. Dat heeft zij dinsdag overduidelijk bewezen. De vraag is wat wij daaraan gaan doen. Het is hoog tijd voor een serieus en fundamenteel debat over de positie en bevoegdheden van de Eerste Kamer in onze democratie.
Want een kamer die niet direct gekozen wordt door het volk, maar wel het laatste woord heeft over wat dat volk wordt opgelegd, creëert een scheve en onhoudbare situatie. Die kunnen we niet langer klakkeloos accepteren.